Tanzania inaendelea kupanua kwa kasi mifumo ya kidijitali inayokusanya kiasi kikubwa cha taarifa za afya za wananchi. Hata hivyo, kuongezeka kwa matumizi ya teknolojia na ushiriki wa wadau wa kigeni wanaofadhili au kutoa utaalamu kumeibua swali muhimu: nani hasa anayedhibiti, kuhifadhi na kupata ufikiaji wa taarifa za afya za Watanzania? Swali hilo linazidi kuwa muhimu kadiri Tanzania inavyotegemea mifumo ya kidijitali kukusanya, kuhifadhi, kuchambua na kushirikisha taarifa za afya.
Wizara ya Afya inasema Tanzania inatumia mfumo wa District Health Information Software 2 (DHIS2) kama sehemu ya miundombinu yake ya taarifa za afya. Mfumo huo unasaidia ukusanyaji, uhifadhi, uchambuzi, utoaji wa taarifa na usambazaji wa takwimu za afya. Wizara pia inaeleza kuwa Ushirikiano wa Matumizi ya Takwimu (Data Use Partnership — DUP), unaotekelezwa kwa kushirikiana na taasisi ya PATH, ni mpango unaoongozwa na serikali kwa lengo la kuimarisha afya ya kidijitali.
Kwa mujibu wa maelezo ya DHIS2, nchi zinazotumia mfumo huo zinaendesha mifumo yao kivyake na kubaki na umiliki wa mifumo na taarifa zao za ndani. Timu ya kimataifa ya DHIS2 pia inasema haina ufikiaji wa mifumo au taarifa hizo isipokuwa pale mwenye mamlaka ya mfumo wa ndani anaporuhusu ufikiaji huo. Tofauti hiyo ni muhimu kwa sababu kutumia teknolojia inayosaidiwa na wadau wa kigeni hakumaanishi moja kwa moja kwamba taasisi hizo zinamiliki taarifa zinazohifadhiwa ndani ya mfumo.
Taarifa za afya zinaweza kujumuisha maelezo nyeti sana kuhusu historia ya matibabu ya mtu, hali yake ya maambukizi ya VVU, majibu ya vipimo vya maabara, afya ya uzazi, taarifa za vinasaba na maelezo mengine binafsi. Taarifa hizo zinapopitia mifumo ya kidijitali, kanzadata, miundombinu ya kompyuta za kuhifadhi taarifa mtandaoni (cloud computing), mipango ya msaada wa kiufundi na mikataba ya kubadilishana taarifa, maswali huibuka kuhusu nani anayeamua matumizi ya taarifa hizo.
Makubaliano ya afya na Marekani yaibua hoja pana. Suala hilo limezidi kuwa muhimu kufuatia makubaliano ya ushirikiano wa afya kati ya Tanzania na Marekani ya mwaka 2026, ambapo Washington iliahidi kutoa zaidi ya dola za Marekani bilioni 1.3 kwa sekta ya afya ya Tanzania ndani ya miaka mitano. Makubaliano hayo yanalenga kuimarisha uwezo wa Tanzania kufadhili, kusimamia na kuendeleza huduma muhimu za afya.
Kenya yaonesha jinsi suala la taarifa za afya linavyoweza kuibua mgogoro. Mwezi Desemba 2025, mahakama nchini Kenya ilisimamisha kwa muda makubaliano ya ushirikiano wa afya yenye thamani ya dola za Marekani bilioni 1.6 kati ya Kenya na Marekani. Shirikisho la Watumiaji Kenya (Consumers Federation of Kenya) lilieleza kuwa maamuzi yanayotokana na taarifa za afya za Wakenya yanapaswa kuwajibika kwa umma.
Rwanda nayo imeweka masharti maalumu kuhusu uhamishaji wa taarifa binafsi kwenda nje ya nchi. Chini ya mfumo wake wa ulinzi wa taarifa, uhamishaji wa taarifa kwenda nchi nyingine unaweza kuhitaji idhini ya mamlaka ya usimamizi, hatua zinazofaa za ulinzi au msingi mwingine unaotambuliwa kisheria.
Key points
- Tanzania inaendelea kupanua mifumo ya kidijitali ya taarifa za afya.
- Suala la taarifa za afya linazidi kuwa muhimu kufuatia makubaliano ya ushirikiano wa afya kati ya Tanzania na Marekani.
- Nchi zinazotumia mfumo wa DHIS2 zinaendesha mifumo yao kivyake na kubaki na umiliki wa mifumo na taarifa zao za ndani.
