Tanzania ina fursa ya kuingia katika hatua za juu zaidi za mnyororo wa thamani wa madini, ikiwemo usafishaji wa malighafi za betri, uchakataji wa graphite na utenganishaji wa madini adimu. Hata hivyo, utafiti umebainisha kuwa upungufu wa uwezo wa usafishaji madini, wataalamu wenye ujuzi wa kitaalamu, mitandao ya wazalishaji na mifumo ya uthibitishaji ni miongoni mwa changamoto zinazoweza kuchelewesha maendeleo ya viwanda vinavyotokana na madini.
Umoja wa Mataifa (UN) umeonya kuwa kwa muda mrefu nchi za Afrika zimekuwa zikisafirisha bidhaa ghafi na zilizofanyiwa uchakataji mdogo, huku zikibakiza sehemu ndogo ya thamani inayozalishwa katika minyororo ya thamani duniani. Tanzania ilikuwa mzalishaji wa tano kwa ukubwa duniani wa graphite asilia mwaka 2024, wakati sekta ya uchimbaji madini na uchimbaji mawe ilichangia takribani asilimia 10 ya Pato la Taifa.
Nchini Zimbabwe, Serikali imechukua hatua za kuzuia sekta ya lithium kutegemea zaidi mauzo ya madini ghafi. Februari 2026, Serikali ilipiga marufuku usafirishaji wa madini ghafi na madini ya lithium yaliyokolezwa, ikieleza kuwa hatua hiyo inalenga kudhibiti mianya ya upotevu wa mapato na ukiukwaji wa taratibu za usafirishaji.
Ili kutumia fursa hiyo, Tanzania inaweza kuongeza uwezo wa uchakataji wa graphite, nickel na madini mengine muhimu, kuunganisha miradi ya uchimbaji na viwanda vya ndani, pamoja na kuwekeza katika elimu na ujuzi wa uhandisi, kemia na teknolojia ya uchakataji wa betri. Aidha, kuna umuhimu wa kuhakikisha uwekezaji katika sekta ya madini unahusisha uhamishaji wa teknolojia, ushiriki wa wazalishaji wa ndani na uendelezaji wa taasisi za utafiti zinazoweza kutengeneza teknolojia za uchakataji wa madini.
Miundombinu ya umeme na usafirishaji pia inatajwa kuwa muhimu katika kuvutia na kuendeleza viwanda vinavyotumia madini kama malighafi, huku mikataba ya uwekezaji ikihitaji kuweka malengo yanayopimika ya kuongeza thamani ya madini. Kwa upande mwingine, Serikali inahitaji kuimarisha ufuatiliaji wa mazingira kadiri shughuli za uchakataji wa madini zinavyoongezeka ili kuhakikisha maendeleo ya viwanda hayaathiri mazingira na jamii zinazozunguka maeneo ya uzalishaji.
Tanzania tayari imeanza kujadili uwezekano wa kuongeza uwezo katika eneo hilo, ikiwemo mpango wa kuanzisha kituo cha ubora cha madini mkakati kitakachojikita kwa sehemu katika teknolojia ya betri na kuongeza thamani ya madini. Kwa hiyo, changamoto kubwa kwa Tanzania si kiasi cha graphite, nickel au madini mengine muhimu ambacho nchi inaweza kuchimba, bali ni kiasi gani cha thamani ya mwisho ya bidhaa hizo kinaweza kubaki ndani ya nchi.
Key points
- Tanzania ina fursa ya kuingia katika hatua za juu zaidi za mnyororo wa thamani wa madini.
- Serikali imechukua hatua za kuzuia sekta ya lithium kutegemea zaidi mauzo ya madini ghafi.
- Tanzania inaweza kuongeza uwezo wa uchakataji wa graphite, nickel na madini mengine muhimu.
