Tanzania inaendelea kupanua kwa kasi matumizi ya mifumo ya kidijitali katika sekta ya afya, hatua inayowezesha ukusanyaji, uhifadhi, uchambuzi na usambazaji wa taarifa nyingi kuhusu wananchi. Hata hivyo, kuongezeka kwa matumizi ya teknolojia zinazofadhiliwa au kuendelezwa kwa ushirikiano na taasisi za nje kunazua swali muhimu: Nani hatimaye anamiliki, anahifadhi na anaweza kufikia taarifa za afya za Watanzania?
Wizara ya Afya inasema Tanzania inatumia mfumo wa District Health Information Software 2 (DHIS2) kama sehemu ya miundombinu yake ya taarifa za afya. Mfumo huo unasaidia ukusanyaji, uhifadhi, uchambuzi, utoaji wa taarifa na usambazaji wa taarifa za afya. Wizara pia inaeleza kuhusu Data Use Partnership (DUP), inayotekelezwa kwa ushirikiano na PATH, ambayo inalenga kuimarisha afya ya kidijitali, kuanzisha vyombo vya usimamizi na kusaidia maboresho ya sera.
DHIS2 yenyewe inaeleza kuwa nchi zinazotumia mfumo huo huendesha mifumo yao tofauti na kubaki na umiliki wa mifumo na taarifa zao za ndani. Pia inasema timu ya kimataifa ya DHIS2 haina uwezo wa kufikia mifumo au taarifa za nchi isipokuwa mmiliki wa mfumo huo atoe ruhusa. Tofauti hiyo ni muhimu kwa sababu taarifa za afya zinaweza kujumuisha historia ya matibabu ya mtu, hali yake ya maambukizi ya VVU, majibu ya vipimo vya maabara, taarifa za afya ya uzazi, taarifa za vinasaba na taarifa nyingine nyeti za kibinafsi.
Taarifa hizo zinapopitia kwenye majukwaa ya kidijitali, hifadhidata, miundombinu ya kuhifadhi taarifa mtandaoni, mikataba ya utoaji huduma za kiufundi na makubaliano ya kushirikishana taarifa, maswali mapya huibuka. Nani anaamua taarifa zitumike kwa madhumuni gani? Nani anaweza kuzifikia? Zinahifadhiwa wapi? Nani anaweza kuzihamisha nje ya nchi na chini ya masharti gani?
Suala hilo limekuwa muhimu zaidi kufuatia makubaliano ya ushirikiano wa afya kati ya Tanzania na Marekani yaliyofikiwa mwaka 2026, ambapo Washington iliahidi zaidi ya dola bilioni 1.3 kwa sekta ya afya Tanzania kwa kipindi cha miaka mitano, huku Tanzania ikijitolea kutumia dola bilioni 1.8 za rasilimali zake. Makubaliano hayo yanalenga kuimarisha uwezo wa Tanzania kugharamia, kusimamia na kuendeleza huduma muhimu za afya.
Kenya imetoa mfano wa hivi karibuni unaoonyesha jinsi usimamizi wa taarifa za afya unavyoweza kuwa suala la kisheria na kisiasa. Mwezi Desemba 2025, mahakama nchini Kenya ilisimamisha kwa muda makubaliano ya ushirikiano wa afya kati ya Kenya na Marekani yenye thamani ya dola bilioni 1.6, wakati ikisikiliza kesi iliyohusu faragha na usimamizi wa taarifa za afya za wananchi.
Tanzania nayo ina mfumo wake wa kisheria wa ulinzi wa taarifa binafsi. Hata hivyo, upanuzi wa haraka wa mifumo ya afya ya kidijitali unamaanisha kuwa sheria hizo zinapaswa kufanya kazi sambamba na mikataba ya manunuzi, makubaliano ya teknolojia, huduma za kuhifadhi taarifa mtandaoni, makubaliano na wafadhili pamoja na mikataba ya msaada wa kiufundi.
Key points
- - Nani anadhibiti taarifa za afya za Watanzania? - Taarifa za afya zinaweza kujumuisha historia ya matibabu ya mtu, hali yake ya maambukizi ya VVU, majibu ya vipimo vya maabara, taarifa za afya ya uzazi, taarifa za vinasaba na taarifa nyingine nyeti za kibinafsi. - Tanzania inaendelea kupanua matumizi ya mifumo ya kidijitali katika sekta ya afya.
